Przedsiębiorstwo – definicja, rodzaje i funkcje w gospodarce

Przedsiębiorstwo to wyodrębniona prawnie, organizacyjnie, terytorialnie i ekonomicznie jednostka organizacyjna, która prowadzi działalność gospodarczą w celu osiągania zysku. Jego definicję prawną precyzuje Kodeks cywilny. Poniżej wyjaśniamy rodzaje, cechy oraz funkcje tego podmiotu w gospodarce.

Czym jest przedsiębiorstwo?

W szerokim ujęciu podmiot ten stanowi zorganizowany zespół zasobów ludzkich, finansowych, materialnych i niematerialnych. Jego istotą jest prowadzenie działalności gospodarczej na własne ryzyko i rachunek. Ważnym elementem definicji jest zdolność do czynności prawnych, dzięki której jednostka może zawierać umowy, nabywać prawa i zaciągać zobowiązania. Ustrój oraz forma prawna takiej organizacji zależą od przepisów obowiązujących w danym systemie prawnym.

Z perspektywy finansowej celem działania jest nie tylko sprzedaż produktów i usług, ale również wzrost wartości rynkowej w średnim i długim okresie. Działalność przynosząca zyski służy jednocześnie zaspokajaniu potrzeb konsumentów.

Cechy wyodrębnienia

W teorii prawa i ekonomii wyróżnia się cztery podstawowe rodzaje odrębności, które odróżniają ten podmiot od innych jednostek:

• wyodrębnienie ekonomiczne – własny majątek, samofinansowanie i odpowiedzialność za wyniki,
• wyodrębnienie prawne – osobowość prawna i zdolność do czynności prawnych,
• wyodrębnienie techniczno-organizacyjne – własna struktura organizacyjna i wydzielony układ techniczny,
• wyodrębnienie terytorialne – przypisanie działalności do konkretnego miejsca lub obszaru.

Rodzaje podmiotów gospodarczych

Klasyfikacja tych jednostek może przebiegać według kilku kryteriów. Do najczęściej stosowanych należą charakter działalności, wielkość zatrudnienia i obrotów oraz forma własności.

Podział ze względu na charakter działalności

Podstawowa typologia uwzględnia to, czym dana jednostka się zajmuje. Wyróżniamy następujące główne grupy:

• jednostki produkcyjne – wytwarzają dobra materialne, w tym podmioty przemysłowe, rolne i budowlane,
• jednostki handlowe – prowadzą handel detaliczny lub hurtowy,
• jednostki usługowe – świadczą usługi spedycyjno-transportowe, finansowe, gastronomiczne, oświatowe, turystyczne, zdrowotne, komunalne i kulturalne,
• konglomeraty i podmioty mieszane – łączą różne rodzaje działalności w jednej strukturze.

Kryterium wielkości zatrudnienia i obrotów

W Polsce, zgodnie z Prawem przedsiębiorców, wielkość podmiotu określa się na podstawie średniorocznego zatrudnienia oraz rocznego obrotu lub sumy aktywów bilansu. Dla mikro, małych i średnich firm progi są jasno zdefiniowane, natomiast duże jednostki to wszystkie pozostałe. Zestawienie przedstawia się następująco:

Przy kwalifikacji bierze się pod uwagę dane z co najmniej jednego z dwóch ostatnich lat obrotowych. Dla mikro kategorii limit zatrudnienia wynosi 9 pracowników, a roczny obrót nie może przekroczyć 2 mln euro.

Podział ze względu na własność

Kryterium własności dzieli jednostki na sektor publiczny i sektor prywatny. Do pierwszej grupy zalicza się podmioty należące do Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego oraz własności mieszanej. Do drugiej natomiast zaliczamy podmioty osób fizycznych, spółdzielnie, spółki cywilne oraz podmioty z udziałem własności zagranicznej. W uproszczeniu podział ten wygląda tak:

• sektor publiczny – jednostki państwowe i komunalne,
• sektor prywatny – własność osób fizycznych i osób prawnych,
• własność mieszana – łączenie kapitału publicznego i prywatnego,
• własność zagraniczna – udział kapitału pochodzącego spoza Polski.

Funkcje podmiotu gospodarczego w gospodarce

Współczesna jednostka gospodarcza realizuje wiele zadań wewnętrznych i rynkowych. Ich podział na funkcje porządkuje obszary odpowiedzialności zarządczej i operacyjnej. Do podstawowych funkcji można zaliczyć:

• funkcja produkcyjna – obejmuje procesy produkcyjne oraz usługowe,
• funkcja marketingowa – odpowiada za sprzedaż, logistykę i zaopatrzenie,
• funkcja ekonomiczna – zajmuje się planowaniem techniczno-ekonomicznym, kosztami, finansami, cenami, rozliczeniami, analizami ekonomicznymi, księgowością, sprawozdawczością i bilansami,
• funkcja personalna – koncentruje się na sprawach kadrowych, szkoleniach, sprawach socjalno-bytowych, płacach oraz higienie pracy i bezpieczeństwie,
• funkcja rozwoju – obejmuje modernizacje, inwestycje, badania i kształcenie kadr.

W praktyce wszystkie te obszary są ze sobą powiązane, a sprawne zarządzanie nimi przekłada się na stabilność całej organizacji.

Regulacje prawne dotyczące przedsiębiorstwa

Podstawowe znaczenie ma art. 55¹ Kodeksu cywilnego. To w nim ustawodawca definiuje ten podmiot jako zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczony do prowadzenia działalności gospodarczej. Definicja ta ma charakter przedmiotowy i ułatwia obrót gospodarczy, ponieważ wskazuje, co może być przedmiotem czynności prawnych.

Zgodnie z art. 55¹ Kodeksu cywilnego jest to zorganizowany zespół składników materialnych i niematerialnych przeznaczony do prowadzenia działalności gospodarczej.

Składniki te są bardzo różnorodne – od nazwy, przez nieruchomości i ruchomości, aż po prawa na dobrach niematerialnych. Ich szczegółowy katalog ma duże znaczenie w transakcjach zbycia lub dzierżawy całego podmiotu.

Składniki zorganizowanego zespołu według Kodeksu cywilnego

Na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego do składników tych należą między innymi:

• oznaczenie indywidualizujące, czyli nazwa,
• własność nieruchomości i ruchomości, w tym urządzeń, materiałów, towarów i wyrobów,
• prawa wynikające z umów najmu i dzierżawy oraz inne prawa do korzystania z rzeczy,
• wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środki pieniężne,
• koncesje, licencje i zezwolenia,
• patenty i inne prawa własności przemysłowej,
• majątkowe prawa autorskie i majątkowe prawa pokrewne,
• tajemnice przedsiębiorstwa,
• księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Czy firma to to samo co podmiot gospodarczy?

W języku potocznym słowo firma bywa używane zamiennie z pojęciem przedsiębiorstwo. W sensie prawnym firma oznacza jednak nazwę, pod którą osoba fizyczna lub prawna prowadzi działalność. Z kolei przedsiębiorca to podmiot, który samodzielnie wykonuje działalność gospodarczą w sposób zorganizowany i ciągły. Rozróżnienie to jest ważne przy interpretacji umów i przepisów rejestrowych.

Nabycie osobowości prawnej następuje między innymi przez wpis do właściwego rejestru. Dzięki temu jednostka organizacyjna może nabywać prawa, zaciągać zobowiązania oraz występować w obrocie gospodarczym jako samodzielny podmiot. W praktyce większość podmiotów działa w jednej jurysdykcji prawnej, co wynika z odrębności przepisów podatkowych i rejestrowych.